اين را به آن جهت گفتيم كه نتيجه بگيريم ظاهر عبارت مورد بحث اين است كه ضمير جمع * ( « بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ » ) * به شفيعانى بر مىگردد كه آيه قبلى اشاره به آنان داشت ، پس علم خدا به پشت و روى امر شفيعان ، كنايه است از نهايت درجه احاطه او به ايشان ، پس ايشان نمىتوانند در ضمن شفاعتى كه به اذن خدا مىكنند كارى كه خدا نخواسته و راضى نيست در ملك او صورت بگيرد ، انجام دهند ، ديگران هم نمىتوانند از شفاعت آنان سوء استفاده نموده ، در ملك خداى تعالى مداخله كنند و كارى صورت دهند كه خدا آن را مقدر نكرده است . آيات كريمه زير هم به همين معنا اشاره مىكند كه مىفرمايد : « وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَه ما بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا » « 1 » « عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِه أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّه يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَمِنْ خَلْفِه رَصَداً لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ ، وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَأَحْصى كُلَّ شَيْءٍ عَدَداً » « 2 » . براى اينكه اين آيات احاطه خدا به ملائكه و انبياء را بيان مىكند تا از انبياء عملى كه او نخواسته سر نزند و ملائكه جز به امر او نازل نشوند و انبياء جز آنچه را كه او خواسته ابلاغ نكنند ، و بنا بر اين بيان ، مراد از جمله * ( « ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ » ) * آن رفتارى است كه از ملائكه و انبياء مشهود و محسوس است ، و مراد از جمله * ( « وَما خَلْفَهُمْ » ) * چيزهايى است كه از انبيا غايب و بعيد است ، و حوادثى است كه پس از ايشان رخ مىدهد ، پس برگشت معناى اين دو جمله به همان غيب و شهادت است . و سخن كوتاه اينكه : جمله * ( « يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ » ) * كنايه است از احاطه خداى تعالى به آنچه كه با شفيعان حاضر و نزد ايشان موجود است و به آنچه از ايشان غايب است و بعد از ايشان رخ مىدهد ، و لذا دنبال جمله مورد بحث اضافه كرد : * ( « وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِه إِلَّا بِما شاءَ » ) * ، تا احاطه كامل و تام و تمام خداى تعالى و سلطنت

--> ( 1 ) فرشتگان به پيامبر اسلام گفتند : ما جز به امر پروردگار تو سر فرود نمىآوريم ، پشت و روى و ظاهر و باطن ما از آن او است ، پروردگار تو فراموشكار نيست . « سوره مريم ، آيه 64 » ( 2 ) خدا است داناى غيب و غيب خود را براى كسى اظهار نمىكند مگر براى كسانى از رسولان خود كه آنها را شايسته بداند ، تازه از پيش رو و پشت سر سياه زاغشان را چوب مىزند و آنان را مىپايد تا بداند رسالتهاى پروردگارشان را ابلاغ كردند و خدا به آنچه كه رسولان دارند آگاه است و تمامى موجودات را شمرده است . « سوره جن ، آيه 28 »